Serwis używa cookies. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Zapoznaj się z polityką prywatności.
zamknij   

szukaj

2014-06-14 09:02:20

Samolot bombowy Tu-22M3, czyli projektor siły i jego modernizacja

     Ciężkie bombowce niestrategiczne posiadają obecnie tylko dwa państwa – Chiny i Rosja. Lotnictwo Państwa Środka dysponuje flotą około 80 samolotów bombowych H-6, będących kopią radzieckiej maszyny Tu-16, natomiast siły powietrzne Federacji Rosyjskiej – samolotami Tu-22M3, które nie są klasyfikowane jako bombowce strategiczne, jednak ich osiągi i możliwości są bliższe maszynom klasy B-1B Lancer, czy Tu-160, niż Su-24, czy F-15E Strike Eagle. Można również postawić tezę, że samoloty T-22M3 grają nawet większą rolę w siłach powietrznych Rosji niż maszyny-nosiciele pocisków manewrujących, tj. Tu-95MS, czy Tu-160 - jako, że nie są zaliczane do sił strategicznych ich przebazowanie i działania nie wzbudzają takiego zaniepokojenia opinii publicznej na Zachodzie. Po aneksji Krymu dowództwo sił zbrojnych Rosji planuje przebazowanie samolotów tego typu na lotnisko w Belbek - byłyby to ich symboliczny powrót w to miejsce.

Historia i stan obecny

  Samolot Tu-22M (Backfire) powstał pod wpływem wniosków z eksploatacji mało udanego Tu-22 (Blinder), który był awaryjny, trudny w pilotażu i mało manewrowy. Również zasięg maszyny pozostawiał wiele do życzenia – 5000 km, w stosunku do założonych 7000 km. W nowym projekcie zastosowano skrzydło o zmiennej geometrii pozwalające znacznie zwiększyć zasięg w locie, a w układzie płatowca dwa silniki z nasady stateczników przeniesiono do tylnej części kadłuba. Zmiany poprawiły stateczność i sterowność samolotu oraz ułatwiło serwisowanie. Co ciekawe, w pierwotnej wersji samolotu – oznaczonej numerem 145 – położenie silników pozostawało nie zmienione w stosunku do Tu-22, tj. umieszcozne były u nasady statecznika pionowego. Tu-22M (Izdielje 45) miał mieć lepsze wszystkie parametry w stosunku do Tu-22, np. zasięg powiększony z 5000 do 6000-7000 km i prędkość maksymalną z 1600 km/h do 2300-2500 km/h. Prototyp maszyny Tu-22M0 wzbił się w powietrze w 1969 roku i chociaż samolot nie osiągnął nigdy zakładanego zasięgu, czy prędkości, to jednak był wyraźnie lepszy od poprzedników. Kolejną wersją prototypową był Tu-22M1. ale dopiero projekt oznaczony Tu-22M2, napędzany przez dwa silniki NK-22 o ciągu po 130 kN bez dopalania i 221 kN z dopalaniem, wszedł do produkcji. Podstawowe uzbrojenie obejmowało jedną lub trzy rakiety Ch-22 lub do 21 ton bomb i dwa ogonowe dwulufowe działka GSz-23 kalibru 23 mm.

  Ostatnia i do dziś jedyna używana wersja maszyny – Tu-22M3 (Izdielje 45-03) posiada znacznie  mocniejsze i oszczędniejsze silniki NK-25, z nowymi wlotami powietrza, o ciągu 142,4 kN bez dopalania i 245,1 kN z dopalaniem, zmieniony kadłub i nowe agregaty pokładowe. Prototyp tej odmiany odbył pierwszy lot w 1977 roku, a łącznie zakłady im. Gorbunowa, należące do Kazańskiego Zjednoczenia Przemysłu Lotniczego (KAPO), wyprodukować miały w latach od 1978 do 1993 roku 268 samolotów w tej wersji.

Przygotowywanie do lotów maszyn Tu-22M3 z bazy Szajkowka.

  Tu-22M3 (Backfire-C) może byc uzbrojony w trzy naddźwiękowe pociski rakietowe Ch-22, z tego jeden podwieszony pod kadłubem i częściowo zagłębiony oraz dwa pod nieruchomymi częściami skrzydeł. Typowy przenoszony ładunek to jednak pojedyncza rakieta Ch-22 pod kadłubem. Standardowa masa uzbrojenia bombowego wynosi 12 ton, a w wariancie przeciążonym 24 tony. Samolot może zabrać w komorze bombowej i na dwóch podskrzydłowych belkach wielozamkowych: trzy bomby FAB-3000 lub osiem FAB-1500 albo 42 sztuki bomb FAB-500 w różnych odmianach, jak również do 69 bomb FAB-250, czy FAB-100 w różnych wersjach. Tu-22M3 może również postawić osiem min morskich UDM, APM, AMD-2M, AGDM, RM-1, Sieriej, Lira lub 18 min AMD-500, UDM-500 albo IGDM-500. Co ciekawe dla Tu-22M3 oficjalnie nie podaje się zasięgu w locie poddźwiękowym (nieoficjalnie jest to 6500-6800 km), a jedynie promień działania – 2400 km. Dla porównania Tu-22M2 miał zasięg 5100 km.

  System celowniczo-nawigacyjny samolotu składa się z radaru PNA i optycznego celownika bombowego OPB-15T z kanałem telewizyjnym oraz układu nawigacji NK-45-03M, a system samoobrony obejmuje m.in. układ Ł229 Urał ze stacjami ostrzegawczymi Ł006 Bierioza i Ł083 Mak-UT, stacjami zakłóceń odzewowych Ł101/102 Gerań i generatorem zakłóceń szumowych Ł005M Fassol z automatycznym strojeniem częstotliwości. Uzbrojeniem artylerysjkim jest jedno działko GSz-23 w ruchomym stanowisku UKU-9A-502M, kierowane przez radar PRS-4KM Krypton i celownik telewizyjny TP-1KM.

  Pierwsze Tu-22M3 osiągnęły wstępną gotowość w 1983 roku w bazie Biełaja – w składzie 1225. Ciężkiego Bombowego Pułku Lotniczego (TBAP) oraz – w późniejszym okresie 1229. TBAP, choć oficjalnie system obejmujący samolot i jego uzbrojenie przyjęto do służby w 1989 roku. Jedyną wersją specjalistyczną, która doszła do etapu produkcji seryjnej był rozpoznawczy Tu-22M3R, który powstał – według różnych źródeł – w kilku-kilkunastu egzemplarzach, maksymalnie 13 sztuk. Odmiana rozpoznawcza ma system BKR-2, w skład którego wchodzi radar obserwacji bocznej Szompoł, system rozpoznania radiotechnicznego SPS-13 Tangaż, skaner Osień i dwa aparaty fotograficzne, dodatkowo zamiast radaru PNA, zamontowano stację radiolokacyjną Obzor-MR. W sumie wyprodukowano 497 samoloty wszystkich wersji Tu-22M.

Rosjanie intensywnie wykorzystują bombowce Tu-22M3 w misjach w rejonach północno-zachodniej Europy.

  Po wejściu do służby maszyny Tu-22M miały atakować ważne cele na zapleczu przeciwnika, natomiast głównym zadaniem samolotów w działaniach nad morzem było atakowanie lotniskowców US Navy. Zniszczenie okrętu tej klasy wymagało trafienia 10-12 rakietami z głowicami konwencjonalnymi lub jedną z ładunkiem jądrowym, biorąc pod uwagę szanse przedarcia się rakiet przez obronę lotniskowca, wymagało to odplenia około 70 pocisków, czyli zaangażowania całego pułku, liczącego etatowo 24 samoloty niosące po trzy Ch-22. Z tego względu ilość potencjalnych celów powodowała, że podobne ilości Tu-22M trafiały do lotnictwa morskiego co do jednostek lotnictwa dalekiego zasięgu – według oficjalnych danych w 1990 roku było około 320 maszyn Tu-22M w 15 pułkach bombowych -  siedem ciężkich pułków bombowych w siłach powietrznych: 132., 184., 185., 200., 402., 840., 1225. i 1229. TBAP w marynarce wojennej – dwa pułki we Flocie Czarnomorskiej: 5. Morski Rakietowy Pułk Lotniczy (MRAP) i 943. MRAP, dwa we Flocie Oceanu Spokojnego: 568. i 570. MRAP i dwa we Flocie Północnej: 574. i 924. MRAP.

   Zgodnie z tymi danymi, 12 pułków w europejskiej części ZSRR miało 257 samolotów Tu-22M2/M3. Po rozpadzie ZSRR samoloty z pułków ciężkich bombowców stacjonujących na terenie Ukraińskiej SRR przejęło niepodległe państwo ukraińskie, 5. i 943. MRAP pozostały w składzie Floty Czarnomorskiej, 184. TBAP został przezbrojony w maszyny strategiczne Tu-160. W 1998 roku w europejskej części Rosji i na Białorusi stacjonowały cztery pułki: 5., 185., 200. i 943.TBAP. Samoloty Tu-22M okazały się bezpieczniejsze od poprzedników, Tu-22 - poziom incydentów na 100 000 godzin lotów wyniósł do 1989 roku 5,6. Dla Tu-22 było to 8,59, a dla Tu-16 - zaledwie 2,01.

  Bombowe Tu-22M2 i M3 uczestniczyły w kilku konfliktach. Pierwszym z nich była inwzaja ZSRR na  Afganistan. Maszyny prowadziły działania w latach 1987-1989. Głównym zadaniem było bombardowanie ładunkami konwencjonalnymi wykrytych pozycji mudżahedinów. Samoloty byly naprowadzane za pomocą systemów radionawigacyjnych, a bomby FAB-500, FAB-1500 i najcięższe FAB-3000 zrzucano z dużych wysokości, co powodowało niską celność działań. Drugim konfliktem była wojna w Czeczenii w latach 1994-1995 – załogi działały podobnie, tj. na dużych pułapach. W 2008 roku Tu-22M3 uczestniczyły w konflikcie Rosji z Gruzją. Jedna z maszyn w czasie bombardowania została zestrzelona pociskiem zestawu 9K37 Buk-M, zginęło trzech z czterech członków załogi.

  Obecnie siły powietrzne Rosji w ramach Lotnictwa Dalekiego Zasięgu posiadają siedem eskadr Tu-22M3: trzy w bazie Biełaja, tyle samo na lotnisku Szajkowka i jednostkę szkolną w Riazaniu. Samoloty operacyjne są intensywnie używane, również do działań o charakterze dwuznacznym – przykładowo w kwietniu br. dwa bombowce operowały w pobliżu Szwecji, a w czerwcu Tu-22M3 były uczestnikami rosyjskich ćwiczeń w rejonie Obwodu Kalinigradzkiego - działania te były postrzegane jako odpowiedź na sojusznicze ćwiczenia Baltops 2014.

Modernizacja maszyn Tu-22M3 obejmuje jedynie zmiany w awionice samolotu i jego uzbrojeniu - nie przewiduje np. się wymiany silników na NK-32, mimo że zbudowano egzemplarz przystosowany do ich zabudowy, charakteryzował się m.in. 11 otworami wlotowymi na grzbiecie kanałów silników zamiast dziewięciu, które mają seryjne maszyny.

  Pierwszą z obecnych baz Tu-22M3 jest Biełaja, do której w 1994 roku przeniesiono z Białorusi 200. TBAP. W zwiazku z reformą dowodzenia sił zbrojnych i koncentracją sił w 2011 roku na lotnisko Biełaja została również przebazowana jednostka Tu-22M3 należąca wcześniej do Floty Oceanu Spokojnego. W bazie Biełaja stacjonowało także kilka rozpoznawczych Tu-22MR. Drugą zasadniczą bazą maszyn Tupolewa jest Szajkowka. Pierwsze Tu-22M3 pojawiły się tam w 1983 roku w 52. TBAP. Trzecim lotniskiem, na którym stacjonują te samoloty to Riazań-Diagilewo – siedziba centrum konwersji i szkolenia bojowego. Od listopada 2013 roku rosyjskie jednostki lotnicze przechodzą z powrotem na system dywizja – pułk, zamiast baza lotnicza – grupa (eskadra), podstawowymi jednostkami taktycznymi są pułki, w skład których wchodzą dwie lub trzy eskadry. W związku z tym należy sądzić, że bombowce zostaną zgrupowane w trzech-czterech pułkach bombowych.

  Zgodnie z podawanymi w różnych żródłach informacjami, skonfrontowanymi ze zdjęciami satelitarnymi, w Szajkowce znajdować się może około 30 samolotów, w Biełaja 40 maszyn i około 10 w Riazaniu. Eskadra bombowa na Tu-22M ma liczyć według 10 samolotów, ale w rzeczywistości ilość podporządkowanych jednostkom samolotów może różnić. niektóre płatowce na tej podstawie wydają się być nieaktywne. Według najbardziej prawdopodobnych szacunków liczba operacyjnych Tu-22M3 wynosi do 70 maszyn, jednak ponad 100 bombowców tego typu znajduje się w stanie długotrwałego składowania w różnych bazach. Ich przywrócenie do służby jest oczywiście możliwe, ale wymagałoby dużych środków i wznowienia produkcji elementów płatowca w Kazaniu.

Wieloletnia modernizacja

  Obecny państwowy program modernizacji Tu-22M3 prowadzony jest w KAPO, jednak nie jest prowadzony systematycznie (właściwie był parokrotnie zawieszany), że jego przyspieszenie wymagało interwencji na najwyższych szczeblach. W lutym 2013 roku nowy minister obrony Sergiej Szojgu w czasie wizyty w Kazaniu zażądał natychmiastowego przyspieszenia prac. Zasadnicza koncepcja modernizacji samolotu do standardu Tu-22M3M (Izdielje 45-03M) została opracowana jeszcze pod koniec lat osiemdziesiątych ub. wieku, a prace na zlecenie resortu obrony ZSRR rozpoczęły się w 1990 roku. Oficjalnie projekt nazwany został Adaptacja-45.03M i do dziś zachował tę sama nazwę. Ostatnie płatowce Tu-22M3 zostały wprodukowane w 1992 roku i od tej pory nie były modernizowane, a jedynie remontowane.

  Program modernizacji został podsumowany w 2012 roku, kiedy ministerstwo obrony Rosji poinformowało o planie unowocześnienia do 30 samolotów do standardu Tu-22M3 do 2020 roku. W zaprezentowanej w 2013 roku koncepcji rozwoju sił powietrznych do 2025 roku modernizacja tych maszyn nie jest planowana po 2020 roku, co interpretowano jako zakończenie modernizacji na 30 egzemplarzach. Wydaje się jednak, że w związku z obecną sytuacją międzynarodową i intwerwencją ministra, nastąpi przyspieszenie prac.

 Ładowanie bomb FAB do komory bombowej samolotu.

  Na razie nie jest planowany także oficjalnie sukcesor w tej klasie maszyn, jednak zastąpienie Tu-22M3 przez samolot wielkości Su-34 nie wchodzi w grę. Mimo, że maszyna OAK Suchoj dysponuje podobnym udźwigiem normalnym, to jednak jej zasięg i promień działania są dużo mniejsze, również uzbrojenie rakietowe należy do innej klasy. Być może sytuacja poprawi się po wejściu do służby samolotów tankowania powietrznego na bazie płatowca Ił-76MD-90A (Izdielje 476) i nowych perspektywicznych samolotów-tankowców – PSZ.

  Przy okazji warto wspomnieć, że operacyjne maszyny Tu-22M3 są – niezależnie od planowanej modernizacji  sukcesywnie remontowane w dwóch zakładach: 150. Lotniczych Zakładach Remontowych (ARZ) w Ljublino-Nowoje i w 360. ARZ w Riazaniu, a także przez producenta – KAPO w Kazaniu. Łącznie w tych trzech zakładach remontowane było od trzech do szesciu samolotów rocznie (w 2014 roku KAPO mają wyremontować cztery egzemplarze, ale do czerwca br. oddano tylko jeden samolot), co stawia pod znakiem zapytania szanse unowocześnienia 30 bombowców w pięć lat.

Dwie drogi

  Tu-22M3 jest wyposażony w stosunkowo starą awionikę – sercem systemu celowniczo-nawigacyjnego jest radar PNA skonstruowany w latach sześćdziesiątych, w pierwszą wersję stacji PN był już wyposażony samolot poprzedniej generacji – Tu-22. Zmodernizowane Tu-22M3 mają być wyekwipowane w stacje 1NW-1 Nowełła-45 będące odmianą radaru montowanego na zmodernizowanych samolotach patrolowych Ił-38N przeznaczonych dla rosyjskiej floty. Radar Nowełła został opracowany dla własnych sił zbrojnych, w tym jako projekt modernizacji bombowców strategicznych Tu-95MSM i Tu-160M oraz na eksport – w tej ostatniej wersji system ma nazwę Sea Dragon, a zmodyfikowany samolot – Ił-38SD. Wydaje się zatem, że program powinien mieć wysoki priorytet. Pierwszy radar Nowełła-45 zamontowany na Tu-22M3 testowano w 2008 roku, próby przebiegły pomyślnie i planowano seryjny montaż nowych stacji. W 2011 roku zdecydowano, że maszyny naddźwiękowe mogłyby otrzymać wersję radaru N035 Irbis, który jest produkowany dla myśliwca Su-35S, umowa na dostawę tych urządzeń nie zostala jednak podpisana i w 2013 roku powrócono do koncepcji instalacji radaru Nowełła-45 na Tupolewach.

  Obok modernizacji „państwowej”, firma Gefest i T, modernizująca system nawigacyjno-celowniczy bombowców frontowych Su-24M w ramach programu Metronom przedstawiła własną propozycję dla Tu-22M3, kilkukrotnie tańszą od konkurencji. Propozycja bazuje na systemie SWP-24 montowanym na maszynach Suchoja i ma oznaczenie SWP-24-22. W 2008 roku Gefest podpisał umowę z wojskiem na montaż urządzeń na samolocie. SWP-24-22 posiada komputer misji SW-24, układ nawigacji bezwładnościowej SRNS-24, a samolot otrzymuje wyświetlacze ciekłokrystaliczne. Na razie pozostawiono radar PNA, ale jego sygnał jest przetwarzany cyfrowo i zobrazowany na wyświetlaczach. Mimo relatywnie prostych zmian dokładność nawigacji ma – według przedstawicieli firmy – wzrastać osiem do dziesięciu razy, a dokładnośc zrzutu bomb swobodnie spadajacych – siedem do dziewięciu razy. Od 2012 roku siły powietrzne zamawiają seryjne modernizacje Tu-22M3 w tej konfiguracji, oznaczane nieoficjalnie Tu-22M3/SWP-24-22. Łącznie zmodernizowano w ten sposób co najmniej trzy maszyny, a łaczne zamówienie może sięgnąć 30-40 egzemplarzy, obok 30 maszyn Tu-22M3M, co oznaczałoby modernizację całej floty tych bombowców.

Podwieszanie szkolnej rakiety Ch-22 pod skrzydło samolotu - widoczna belka podskrzydłowa BDK-45K. Wszystkie fot., jeśli nie zaznaczono inaczej, MO Rosji.

  O ile modernizacja awioniki postępuje powoli, o tyle kwestia zasadniczego uzbrojenia Tu-22M3 jest większym problemem. Maszyna jest dedykowana do przenoszenia trzech ciężkich pocisków rakietowych opracowanych w MKB Raduga typu Ch-22 (AS-4 Kitchen). Rakieta Ch-22 o masie 5700-6000 kg i długości 11,6 metra weszła oficjalnie do uzbrojenia w 1971 roku. Przy odpaleniu na dużej wysokości Ch-22 wznosi się na wysokość do 24000 m i podąża do celu z prędkością ponad 3 Ma. Wersja Ch-22N wprowadzona w 1974 roku może być odpalona również na pułapie lotu nosiciela 10000 m. Po zbliżeniu się w rejon celu pocisk nurkuje pod kątem 30 stopni rozpędzając się do prędkości 4,15 Ma. Ch-22N posiada aktywną radiolokacyjną głowicę samonaprowadzającą, w tej wersji Tu-22M3 pełniły rolę „niszczycieli lotniskowców”, natomiast odmiana Ch-22NA ma głowicę z autonomicznym systemem nawigacyjnym i jest przeznaczona do niszczenia stacjonarnych obiektów, takich jak bazy, porty lub lotniska, albo obiekty przemysłowe. Do niszczenia pracujących stacji radarowych opracowano odmianę Ch-22NP z pasywną radiolokacyjną głowicą samonaprowadzającą. Zasadniczym ładunkiem pocisków była głowice jądrowa lub konwencjonalna. Wersja Ch-22N wyposażona w 900-kg głowicę konwencjonalną dysponuje maksymalnym zasięgiem 350 km, natomiast odmiana Ch-22NA może razić cele odległe o 510 km.

  W ramach modernizacji Tu-22M3 miał otrzymać pociski rakietowe Raduga Ch-32. Opracowywana od dwudziestu lat rakieta ma zbliżony kształt i wymiary do poprzedniczki. Dysponuje jednak nowszym systemem naprowadzania i napędem, dzięki czemu ma mieć zasięg do 600-1000 km i prędkość do 5 Ma na wysokości lotu do 40000 m, a także głowicę TK-56 opracowywaną w ramach projektu Sonetka. Prace nad pociskiem prowadzone są w ramach całościowego programu Potencjał, dokonano także jej próbnych odpaleń. Produkcja komponentów rakiet ma prawdopodobnie charakter prototypowy. W 2008 roku zawarto umowę na produkcję zmodyfikowanych Ch-32M, ale pierwsze gotowe pociski wypróbowano dopiero w 2012 roku. Według państwowego programu uzbrojenia do 2020 roku produkcja rakiet powinna osiągnąć docelowe rozmiary, ale resort obrony Rosji nie jest zadowolony z postępów mocno opóźnionych prac.

Testowy Tu-22M3 jest również używany do prób rakiet Ch-32M (na zdjęciu), które maja stanowić zasadnicze uzbrojenie maszyn w następnych latach. fot. russiaplanes.net.

  Drugim perspektywicznym pociskiem dla Tu-22M3 miał być Ch-SD, czyli poddźwiękowa rakieta manewrująca o długości 6 metrów, masie 1500 kg i zasięgu ponad 1000 km. Pocisk ma mieć taki sam system kierowania jak rakieta strategiczna Ch-101 z głowicą jadrową dla Tu-160 i bombowca nowego pokolenia (PAK DA), ale charakteryzować się mniejszym kadłubem ukształtowanym zgodnie z wymogiem niskiej wykrywalności. Wymienna głowica bojowa ma dysponować dwoma rodzajami amunicji – ładunkem kumulacyjnym do niszczenia umocnionych celów, typu schrony lotnicze, stanowiska dowodzenia, podobnym koncepcyjnie do głowicy BROACH europejskich rakiet SCALP/Storm Shadow lub podpociskami kumulacyjno-odłamkowymi do niszczenia nieosłoniętych statków powietrznych, baz logistycznych, pojazdów itp. Trzecim możliwym do zastosowania na Tu-22M3 pociskiem jest nowy pocisk naddźwiękowy o takich samych długości i masie, jak Ch-SD. Rakieta ma osiągać prędkość maksymalną 6 Ma dzięki silnikowi strumieniowemu z rakietowymi przyspieszaczami działającymi po starcie z nosiciela. Zasięg przy tym profilu lotu ma sięgać 1000 km.

  Poza zmianami w uzbrojeniu i systemach awionicznych samolotu nie są przewidywane modyfikacje płatowca. Wprawdzie opracowano projekt wymiany silników NK-22 na nowsze NK-32 stosowane na Tu-160 i modyfikacje agregatów samolotu, ale z uwagi na koszt i obłożenie OAK Tupolew pracami nad nowym bombowcem strategicznym PAK DA, zmiany te nie będą wdrażane. Nie znane są także plany uzbrojenia samolotu w bomby korygowane np. KAB-500Kr, czy KAB-1500Kr, mimo znanej niskiej skuteczności bombardowania być może panuje zaufanie do zmodyfikowanej awioniki, która pozwala kilkukrotnie zwiększyć celność zrzutu bomb niekierowanych.

Robert Ciechanowski




Rejestracja

Funkcja chwilowo niedostępna

×

Logowanie

×

Kontakt

×
Bezzałogowy General Atomics MQ-1C Gray Eagle

Bezzałogowy General Atomics MQ-1C Gray Eagle

Rok 2002 przyniósł dwa bardzo istotne wydarzenia dla przyszłości floty systemów bezzałogowych US Army. Jednym z nich było rozpoczęcie dostaw, pocho...

więcej polecanych artykułów