Serwis używa cookies. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Zapoznaj się z polityką prywatności.
zamknij   

szukaj

2014-12-27 15:43:55

Iljuszyn Ił-20 - elektroniczne oczy i uszy Rosji nad Bałtykiem

     Od 2009 roku siły powietrzne Rosji prowadzą, z różną intensywnością, program modernizacji mało znanych, ale bardzo istotnych w obecnej sytuacji polityczno-militarnej i ostatnio dość „zapracowanych” samolotów, o których najczęściej słychać w kontekście naruszenia przestrzeni powietrznej NATO przez lotnictwo rosyjskie, czy bliskich przelotów maszyn zwiadowczych nad zespołami okrętów Paktu Północnoatlantyckiego. „Naruszycielami spokoju” są bardzo często turbośmigłowe rozpoznawcze Ił-20M, oznaczane w kodzie NATO nazwą Coot-A.

 Klasyczna Łyska

  Prace nad samolotem rozpoznawczym strefy przygranicznej (przyfrontowej) na bazie płatowca pasażerskiego Ił-18D rozpoczęto w marcu 1965 roku na mocy uchwały Komisji Wojskowo-Przemysłowej przy prezydium RM ZSRR i rozkazu szefa resortu przemysłu lotniczego z maja tego roku, w OKB-240 zakładów „Strieła”, czyli biurze konstrukcyjnym S. Iljuszyna, później Moskiewskim Zakładzie Maszynowym im. S.W. Iljuszyna. Nośnik wybrano nieprzypadkowo – samolot Ił-18, w swojej ostatecznej postaci z czterema silnikami turbośmigłowymi, okazał się udaną maszyną, w Moskiewskim Zakładzie Maszynowym nr 30 (później zakładach „Znamja Truda”) w latach 1958-1969 wyprodukowano 564 egzemplarze seryjne. Wersja Ił-18D była napędzana ówcześnie dość nowoczesnymi silnikami turbinowymi AI-20M serii IV, miał bogate i sprawdzone wyposażenie pilotażowo-nawigacyjne, dość pojemny kadłub, niezłe właściwości lotne oraz powiększony do 6400 km zasięg. Nowy system lotniczego rozpoznania radiotechnicznego o zwiększonych w stosunku do użytkowanych wówczas maszyn możliwościach, miał prowadzić rozpoznanie kompleksowe, tj. obrazowe, radiolokacyjne, elektroniczne, w tym urządzeń łączności i telekomunikacji oraz źródeł promieniowania elektromagnetycznego, np. obcych stacji radiolokacyjnych, wzdłuż własnych lub sojuszników-satelitów  granic, albo w międzynarodowej przestrzeni powietrznej. Na mocy wspomnianych dokumentów w kilku ośrodkach naukowo-produkcyjnych, m.in. w biurze konstrukcyjnym SKB-1 Leningradzkiego Instytutu Badań Radioelektronicznych nr 131 (później Wszechzwiązkowy Instytut Naukowo-Badawczy Systemów Radioelektronicznych  NIIREK), gdzie powstał radar dla samolotu, rozpoczęto prace nad systemami rozpoznawczymi dla samolotu. Natomiast prototyp płatowca Izdielje 17 o numerze seryjnym 9403, ze wzmocnionym kadłubem, zaczęto budować w zakładzie „Znamja Truda” w maju 1967 roku. Zmodyfikowano i wzmocniono kadłub, montując na płatowcu ośmiometrową podkadłubową gondolę dla radaru i dwie małe owiewki pod kadłubem, a także dwie duże owiewki na bokach kadłuba, a wewnątrz kabiny miejsca na wyposażenie specjalistyczne. Pierwszy lot Izdjelje 17 odbył w marcu roku następnego, napędzany zmodyfikowanymi silnikami AI-20M. Maszyna przechodziła początkowo próby w locie bez wyposażenia zadaniowego, które zamontowano do końca 1968 roku.

   Ił-20M w towarzystwie francuskiego Mirage F1. fot. Armee de'l Air.

  W skład wyposażenia samolotu wchodzi system radiolokacyjny Igła z radarem obserwacji bocznej Igła-1 z anteną w gondoli podkadłubowej i niekoherentnym układem nadawczo-odbiorczym w kadłubie, pracujący w paśmie centymetrowym (długość fali 2 cm), dwa aparaty fotograficzne A-87P o ogniskowej 1200 mm do zdjęć skośnych lub kamery telewizyjne T-2 w owiewkach bocznych, dwa aparaty fotograficzne do zdjęć pionowych w kadłubie: TAFA-10 o ogniskowej 100 mm, AFA-41/20 o ogniskowej 200 mm lub AFA-42/100 o ogniskowej 1000 mm, systemy rozpoznania radiotechnicznego SRS-4 Romb-4 z antenami w owiewkach bocznych i SRS-14 Kwadrat-2 z antenami w małych owiewkach pod tylną częścią kadłuba oraz urządzenie Wisznia do rozpoznania systemów łączności z antenami w górnej części przodu kadłuba. Poza tym samolot miał dodatkowe urządzenia rozpoznania elektronicznego i rozbudowane systemy łączności i przesyłania danych. Załoga posiadała instalację tlenową, a fotele były przystosowane do użycia spadochronów.

  System Igła-1 jest pierwszym w ZSRR radarem ze skanowaniem fazowym i umożliwia – dzięki generowaniu wiązek w bok od osi samolotu wykrywanie kontrastowych obiektów naziemnych, takich jak mosty, tamy, budynki, drogi  do granic horyzontu radiolokacyjnego, tym samym zasięg obserwacji zależy od wysokości lotu samolotu. Radar powstał na bazie cywilnego systemu Toros dla maszyny rozpoznania lodowego An-24ŁR, który okazał się na tyle udany, że spełnił wymagania wojska.

  System Romb-4 służy do wstępnego rozpoznania pracy pracujących stacji radiolokacyjnych (kierunek emisji, częstotliwość robocza), Kwadrat-2 do szczegółowego rozpozania radioelektronicznego (kierunek i moc emisji, charakterystyka promieniowania, częstotliwość robocza, czas trwania impulsu), a Wisznia do wychwytywania i rejestracji rozmów na częstotliwościach radiowych  obsługuje go specjalnie przeszkolony i znający terminologię militarną potencjalnego przeciwnika operator. W pierwszych latach użytkowania samoloty nie posiadały możliwości bieżącego przesyłania danych rozpoznawczych drogą radiową.

   Ił-20M przechwycony nad Bałtykiem przez myśliwce francuskie. fot. Armee de'l Air.

  Po zakończeniu pierwszej części prób do sierpnia 1969 roku, od razu rozpoczęto produkcję małoseryjną samolotów oznaczonych Ił-20M (oficjalne próby państwowe odbyły się w latach 1970-1971) i pierwszy egzemplarz operacyjny ukończono pod koniec tego roku. Maszyny miały numery seryjne Łącznie zbudowano w latach 1968-1976 osiemnaście lub dwadzieścia egzemplarzy rozpoznawczych Ił-20M, kilka z nich zmodyfikowano tworząc odmianę Ił-20M1.

  Pierwszy raz ujawniono istnienie nowej sowieckiej specjalistycznej maszyny rozpoznawczej w 1978 roku, po sfotografowaniu samolotu nad Morzem Bałtyckim. Z uwagi na charakter zadań samoloty nie wchodziły w skład regularnych pułków lotniczych ZSRR, lecz samodzielnych kluczy (samodzielne rozpoznawcze klucze lotnicze - ORAO), podporządkowane dowództwom okręgów wojskowych lub armii lotniczych, liczące zwykle po dwa egzemlarze, a główne lotniska operacyjne Ił-20M do 1991 roku to Legnica, Sperenberg, Oranienburg, Lewaszowo, Tbilisi, Chabarowsk i Szajkowka. Zidentyfikowane numery ORAO to 106., 108., 114., 325., 390. Możliwości samolotu pozwalały na patrolowanie w odległości 1000 km od bazy przez trzy godziny, a długotrwałość lotu wynosiła 8 godzin. Istotną wadą Ił-20M jest brak możliwości tankowania w locie. W latach dziewięćdziesiątych samoloty brały udział w pierwszej wojnie w Czeczenii - okazało się, że radiowe wyposażenie rozpoznawcze, czyli systemy Romb-4, Kwadrat-2 i Wisznia, jest coraz bardziej przestarzałe i wymagające szybkiej wymiany. Z tego powodu samoloty stopniowo wycofywano z eksploatacji, co najmnej dwa przebudowano na samoloty pasażerskie. Planowano, że Łyski zostaną zastąpione wersją rozpoznawczą samolotu Ił-114.

  Obecnie kilkanaście, a bardziej prawdopodobne, że kilka Ił-20M jest operacyjnych i prowadzą rozpoznanie obszarów znajdujących się w zakresie zainteresowania Rosjan, czyli m.in. instalacji wojskowych i ruchów wojsk państw leżących wzdłuż Morza Bałtyckiego. Samoloty – po dwa – są zgrupowane w samodzielnych lotniczych oddziałach rozpoznawczych i podporządkowane Głównemu Zarządowi Wywiadowczemu (GRU), czyli wywiadowi wojskowemu.

Ił-20M w niskim przelocie nad okrętem, z którego zrobiono zdjęcie - czerwiec 2014 roku. fot. MW Holandii.

  Następcą Ił-20M miał stać się w latach dziewięćdziesiątych Tu-214R, jednak z uwagi na fakt, że odrzutowa maszyna jest kilkukrotnie droższa (płatowiec i znacznie nowocześniejsze systemy rozpoznawcze, w tym system radiolokacyjny MRK-411 z dwoma radarami obserwacji bocznej), a jej dopracowywanie ciągnie się już dość długo, podjęto decyzję o modernizacji Łyski. W 2014 roku jeden samolot Tu-214R znajdował się w służbie, a jeden przechodził testy państwowe.

 Zmodernizowany Ił-20MS

  Program modernizacyjny samolotów oznaczonych Ił-20MS (Izdjelje 17MS) rozpoczęto w 2009 roku w ramach projektu Recenzent. Wiodącym podmiotem jest OAO Kompleks Lotniczy im. Iljuszyna, a dostawcą systemu zadaniowego instytut NIIS. Integracji wyposażenia dokonały zakłady EMZ im. Miasiszczewa, a płatowiec przebudowano w Lotniczych Zakładach Remontowych nr 20. System rozpoznania NW1.17, pochodzący częściowo z Ił-38N, składa się z radaru obserwacji bocznej z anteną w gondoli podkadłubowej oraz radaru obserwacji dookrężnej pod środkową częścią kadłuba. Stacja obserwacji bocznej to zmodernizowana Igła-1 z nowymi blokami i oprogramowaniem, pozostawiono dotychczasową antenę ze skanowaniem fazowym. Nowy jest także system rozpoznania radiotechnicznego NW9 z antenami z przodu kadłuba, bo bokach (z przodu i w części ogonowej) oraz za statecznikiem pionowym. Układ łączności i przekazywania danych obejmuje, m.in. moduł komunikacji satelitarnej z anteną na grzbiecie przedniej części kadłuba. W miejsce starych aparatów fotograficznych w przedniej części owiewek bocznych zamontowany został nowy sprzęt rozpoznania obrazowego. Zainstalowano również system samoobrony, którego nie miały Ił-20M - z antenami ostrzegawczymi oraz wyrzutnikami flar i dipoli. Prototyp Recenzenta, czyli modernizowana maszyna będąca seryjnym Ił-20M o numerze fabrycznym 174011603, została oblatana w lutym 2014 roku, a następnie przechodziła próby  fotografowane w 2014 roku przez NATO-wskie samoloty Łyski były w wersji Ił-20M. Zgodnie z oficjalnymi deklaracjami, program ma być kontynuowany i doprowadzić do unowocześnienia co najmniej kilku płatowców.

Anagram i Monitor

  W pierwszych latach wieku, a więc przed pojawieniem się wersji Ił-20MS opracowano dwa inne warianty samolotu Ił-20, zbudowane prawdopodobnie w pojedynczych egzemplarzach. Pierwszy z nich – projekt Anagramma – został ujawniony w 2004 roku i była to maszyna o numerze seryjnym 176011708, tj. dawny Ił-20M. W październiku 2013 roku Ił-20 Anagramma został po raz pierwszy sfotografowany przez japońskie myśliwce F-15CJ w pobliżu Wysp Japońskich. Ił-20 Anagramma ma inną konfigurację niż Ił-20MS. Nie zmieniono radiolokacyjnego systemu Igła, samolot zachował także anteny (lub tylko owiewki) z systemów Kwadrat-2 i Wisznia, dodano jednak  w tylnej części kadłuba  duże anteny dwóch różnych układów rozpoznania elektronicznego. Status projektu nie jest obecnie jasny.

Prototyp samolotu Ił-20 Monitor - widoczne duże owiewki na grzbiecie i pod spodem kadłuba, prawdopodobnie mieszczące anteny systemu rozpoznawczego. fot. vk.com.

  Inny samolot – Ił-20 Monitor – został przebudowany w 2007 roku z klasycznego Ił-20M o numerze seryjnym 176011706 i prawdopodobnie był częścią nowego wieloplatformowego systemu rozpoznawczego. Maszyna miała trzy dodatkowe owiewki antenowe na górnej powierzchni kadłuba i podkadłubową owiewkę radaru obserwacyjnego. Program Monitor został prawdopodobnie zawieszony przed zakończeniem prób w locie samolotu.

Robert Ciechanowski




Rejestracja

Funkcja chwilowo niedostępna

×

Logowanie

×

Kontakt

×
Od Wisły do Narwi małymi krokami?

Od Wisły do Narwi małymi krokami?

Już ponad 2 lata upłynęły od chwili, kiedy szef MON Mariusz Błaszczak podpisał umowę o wartości ponad 20 mld PLN brutto na dostawy do 2022 roku prz...

więcej polecanych artykułów