Serwis używa cookies. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Zapoznaj się z polityką prywatności.
zamknij   

szukaj

2013-09-11 16:04:39

Rakieta powietrze-powietrze R-60 (K-60, izdielije 62, Aphid)

     Na początku lat siedemdziesiątych w Związku Radzieckim rozpoczęto konstruowanie lekkiej rakiety powietrze-powietrze nowej, drugiej, powojennej generacji. Miał być to pocisk kierowany krótkiego zasięgu, przeznaczony do zwalczania celów powietrznych w trakcie walk manewrowych toczonych na krótkich dystansach i małych wysokościach, zarówno w dzień, jak i w nocy.

Geneza

    Pocisk, który ostatecznie otrzymał wojskowe oznaczenie R-60 (fabryczne oznaczenie to K-60 lub izdielije 62) był zupełnie nową konstrukcją, niezwiązaną już z linią rozwojową rakiet K-13, wywodzących się z amerykańskiego pocisku AIM-9B Sidewinder.

   R-60 został stworzony zgodnie z założeniami bazującymi na koncepcji rakiet przeznaczonych do manewrowej walki powietrznej opracowanymi w ZSRR przez GosNIIAS. Rakieta tej klasy miała się charakteryzować bardzo niską minimalną odległością odpalenia, zdolnością do wykonywania manewrów z dużymi przeciążeniami, kilkukrotnie przewyższającymi te osiągane przez cel, wysoką prędkością kątową śledzenia celu przez głowicę naprowadzającą, a w końcu niewielką masą. Ta ostatnia cecha miała umożliwić zwiększenie ilości uzbrojenia zabieranego przez samolot-nosiciel. W krajach zachodnich według podobnych założeń opracowywano takie rakiety jak Agile (USA) czy Viper (RFN). W obu przypadkach prace badawczo-rozwojowe zostały jednak zarzucone.

Przekrój rakiety R-60 prezentowany w Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni.

   Natomiast w ZSRR prace projektowe, które doprowadziły w efekcie do stworzenia R-60, prowadziło biuro projektowe Mołnia. Zlecenie na opracowanie pocisku otrzymano 21 stycznia 1970 roku. Założenia, na podstawie których tworzono rakietę mówiły o stworzeniu pocisku o masie zaledwie 30-35 kg, a więc ponad 2 razy lżejszego od R-3S. Pocisk otrzymać miał możliwość zwalczania celów nisko lecących, a równocześnie utrzymał również znaną z rakiet rodziny K-13 możliwość atakowania silnie kontrastowych celów naziemnych. Przy stosunkowo małej masie głowicy bojowej ta ostatnia cecha miała jednak znaczenie raczej symboliczne.

   Do pierwszych próbnych odpaleń pocisku R-60 doszło w latach 1971-72, zaś rok później, 18 grudnia 1973 roku rakieta została przyjęta do uzbrojenia. Początkowo pocisk charakteryzował się pewnymi ograniczeniami znanymi z rakiet wcześniejszej generacji, gdyż R-60 miały możliwość ataku jedynie z tylnej półsfery. Mimo to, szybkie wprowadzenie rakiety do uzbrojenia (w ciągu 3 lat od rozpoczęcia prac projektowych) pokazuje, że pocisk był konstrukcją udaną, mimo swoich ograniczeń.

Opis konstrukcji

   Ogólny układ konstrukcyjny pocisku R-60 jest podobny, choć nie identyczny, jak w przypadku wcześniejszej generacji radzieckich pocisków powietrze–powietrze bliskiego zasięgu. Powierzchnie aerodynamiczne rakiety zostały rozmieszczone symetrycznie, w układzie kaczka, z niewielkimi trójkątnymi sterami umieszczonymi w przedniej części rakiety i znacznie większymi statecznikami, o trapezowym kształcie, umieszczonymi w końcowej części kadłuba. Stateczniki dodatkowo wyposażono w stabilizujące tor lotu żyrolotki. Stery zostały sprzężone parami.

   W odróżnieniu od rakiet rodziny K-13, bezpośrednio za termiczną głowicą samonaprowadzającą, a przed sterami, zainstalowano destabilizatory. Ich zadaniem było zwiększenie efektywność samych sterów w trakcie wykonywania manewrów na dużych kątach natarcia.

   W konstrukcji kadłuba pocisku wyróżnić można pięć przedziałów (sekcji). Były one łączone na tzw. bagnet. Pierwszy z nich, licząc od czoła pocisku, mieści termiczną, niechłodzoną, głowicę samonaprowadzającą (TGS) OGS-60 Komar, powstałą w kijowskim biurze konstrukcyjnym Arsenał. Kolejny przedział pocisku zawiera odłamkowo – burzącą głowicę bojową z relatywnie niewielkim ładunkiem bojowym typu OKFOŁ o masie 1,15 kg. Sama część bojowa jest cylindryczną, spawaną tuleją, której ściany wykonano z duraluminium. Za nią rozmieszczono (sekcja nr 3) przedział sterowania z układami autopilota oraz zapalnika uderzeniowego. Na tej sekcji rozmieszczono same stery oraz ich układy wykonawcze. Sekcja czwarta mieści zapalnik zbliżeniowy uzbrajający się po ok. 1,1-1,7 s od chwili odpalenia oraz 2 prochowe turbogeneratory gazowe wytwarzające energię elektryczną zasilającą układy elektroniczne rakiety, a także generator gazowy zasilający układy wykonawcze sterów. Ostatni, piąty przedział rakiety mieści jednozakresowy silnik rakietowy na paliwo stałe. Wspomniana jednostka napędowa charakteryzuje się czasem pracy wynoszącym od 3 do 5 sekund. Jeśli rakieta rozminie się z celem, to do jej samolikwidacji dochodzi po upływie 25, czy też wedle innych informacji 29 sekund od chwili odpalenia.

Przedział z termiczną głowicą naprowadzającą (zdjęcie z lewej) oraz przedział kierowania. 

  Rakieta mogła być wyposażona we wspomniany optyczny zapalnik zbliżeniowy Striż (Jeżyk), którego osiem okien zlokalizowanych zostało wokół środkowej części kadłuba pocisku lub też radiolokacyjny zapalnik zbliżeniowy Kolibri (Koliber). Anteny tego ostatniego umiejscowione zostały w środkowej części pocisku i umożliwiają łatwe odróżnienie wariantów rakiety. Zapalnik Kolibri znalazł zastosowanie na pociskach oznaczonych jako R-60K. Zadaniem zapalnika zbliżeniowego była detonacja rakiety w odległości od 1 do 5 metrów od celu.

   Na górnej powierzchni pocisku rozmieszczono zaczepy służące do podwieszania na wyrzutni oraz złącze pozwalające na łączność z nosicielem w czasie kiedy rakieta pozostaje na wyrzutni.

   Rakiety R-60 mogły być przenoszone przez samoloty MiG-21bis, MiG-23M i jego późniejsze warianty, MiG-25PD, Su-15TM, Su-25, Su-17M3 i Su-17M4 (oraz eksportowe Su-22M3 i Su-22M4), a także Jaki-38 i przechwytujące MiGi-31. Do odpalania pocisków służyły pojedyncze wyrzutnie APU-60-I lub podwójne APU-60-II. Próbne strzelania rakietami przeprowadzono także przy użyciu potrójnych wyrzutni APU-60-III. Praktycznie jednak wykorzystywano jedynie wyrzutnie APU-60-I i APU-60-II.

   Pociski R-60 produkowane były w moskiewskich zakładach Kommunar, a także w późniejszym okresie w Iżewskich Zakładach Mechanicznych i Tamilskich Zakładach Lotniczych. Nie są znane dokładne dane dotyczące wielkości produkcji, ale należy założyć, że powstało kilkanaście tysięcy tych rakiet.

R-60M (K-60M, izdielije 62M, Aphid-B)

   W 1974 roku złożono zamówienie na zmodyfikowany wariant pocisku, którego finalna wersja, oznaczona jako R-60M, została przyjęta do uzbrojenia trzy lata później. Jedną z najbardziej istotnych modyfikacji wprowadzonych w nowej wersji R-60 była zmodyfikowana TGS o nazwie OGS-75 Komar-M z fotodetektorem chłodzonym elektrostatycznie do temperatury -60 stopni Celsjusza. Pomijając wprowadzenie układu chłodzącego, którego działanie przyczyniało się do zwiększenia czułości głowicy i zwiększenia maksymalnej odległości odpalenia, układ został zmodyfikowany pod kątem zwiększenia prędkości kątowej wizowania celu do 35 °/s. Maksymalny kąt wskazania celu wynosił 17°. Wprowadzenie nowej głowicy naprowadzającej umożliwiło również zwalczanie celów z przedniej półsfery.

Tylna część rakiety R-60 z trapezowymi statecznikami oraz silnikiem rakietowym. Zdjęcia Michał Gajzler.

   W R-60M modyfikacji poddano także część bojową rakiety. Wprowadzenie prętów ze zubożonego uranu miało za zadanie zwiększyć efekt odłamkowo–tnący i w konsekwencji poprawić skuteczność głowicy bojowej. Modyfikacja głowicy bojowej wiązała się z wydłużeniem sekcji nr 2 kadłuba o 42 mm. Przełożyło się to na zwiększenie całkowitej długości pocisku. Dodatkowo, dzięki innym modyfikacjom, R-60M dysponuje nieco większym zasięgiem oraz poprawioną odpornością na zakłócenia. Po kilku latach od przyjęcia do uzbrojenia, pocisk został zintegrowany z nahełmowym wskaźnikiem celu Szczel-3M, stosowanym na samolotach MiG-29.

   Eksportowy wariant R-60M, czyli R-60MK, wyposażono w zbliżeniowy zapalnik radiowy, w przeciwieństwie do zastosowanego w R-60M zmodyfikowanego zapalnika optycznego. Jedną z istotniejszych cech rakiet typu R-60 jest fakt, że to pierwsza w ZSRR rakieta bezobsługowa. Przyczyniło się to do pozytywnej oceny pocisków wydanej przez wielu użytkowników (np. lotnictwo irackie).

Wykorzystanie bojowe

   Do debiutu bojowego R-60 miało dojść w 1978 roku, przy czym ofiarą został śmigłowiec CH-47C należący do lotnictwa Iranu. Został on zestrzelony przez radzieckiego MiGa-23M. R-60 oraz R-60MK były również używane w trakcie wojny iracko–irańskiej przez lotnictwo tego pierwszego państwa. Wśród maszyn przenoszących opisywane pociski znalazły się wówczas MiGi-21, MiGi-23 oraz MiGi-25. Z pomocą R-60 uzyskano potwierdzone zestrzelenia pojedynczych irańskich samolotów F-5E, F-14A oraz śmigłowca AH-1J. R-60 użyto także w trakcie wojny libańskiej w starciach między lotnictwem izraelskim i syryjskim. W tym ostatnim przypadku potwierdzono zestrzelenie Kfira C.2 oraz uszkodzenie F-15D i RF-4E. Ogólnie jednak niewielka głowica bojowa (niewiele większa niż w przypadku przeciwlotniczych pocisków rakietowych odpalanych z ramienia typu np. Strzała-2/3) powodowała małą skuteczność R-60.

Warianty ćwiczebne - UZ-60/UZR-60 oraz R-60MU

   Pocisk R-60 stał się również podstawą do stworzenia rakiety ćwiczebnej, przeznaczonej do treningu w walkach powietrznych. Szkolny R-60, znany, jako UZ-60 lub też UZR-60, podobnie jak wcześniejsze urządzenia tego rodzaju zbudowane na bazie rakiety R-3U, pozbawiony został sterów i stabilizatorów. Silnik rakietowy zastąpiono ekwiwalentem masowym, zaś miejsce zajmowane w korpusie pocisku przez głowicę bojową zajęła aparatura rejestrująca przebieg „walk”. Bez zmian pozostawiona została głowica naprowadzająca z zamontowanymi na niej destabilizatorami. Analogiczny wariant szkolny powstał również na bazie zmodyfikowanego pocisku R-60M – otrzymał oznaczenie R-60MU.

Dane taktyczno-techniczne:

 

R-60

R-60M

Data wejścia do służby

1973

1977

Średnica [mm]

120

120

Długość całkowita [mm]

2096

2138

Rozpiętość stateczników [mm]

390

390

Masa startowa [kg]

43,5

45

Masa głowicy bojowej [kg]

2,9

3,5

Minimalna odległość odpalenia z tylnej półsfery [m]

300

200

Maksymalna odległość odpalenia z tylnej półsfery [m]

7200

7700

Minimalna odległość odpalenia z przedniej półsfery [m]

-

1500

Maksymalna odległość odpalenia z przedniej półsfery [m]

-

10000

Minimalna wysokość odpalenia [m]

30

20

Maksymalna wysokość odpalenia [m]

22000

24000

Maksymalna prędkość kątowa celu [°/s]

30

35

Maksymalny współczynnik przeciążenia w chwili odpalenia [g]

7

7

Maksymalna prędkość rakiety [m/s]

600

600

Zakres kątów śledzenia celu przez koordynator głowicy [°]

+/- 45

+/- 45

Czas lotu kierowanego [s]

17-23

17-23

Czas samolikwidacji [s]

23-29

23-29

Michał Gajzler




Rejestracja

Funkcja chwilowo niedostępna

×

Logowanie

×

Kontakt

×
Samoloty F-35A dla Sił Zbrojnych RP zamówione

Samoloty F-35A dla Sił Zbrojnych RP zamówione

W Dęblinie, w obecności m.in.: Prezydenta RP Andrzeja Dudy, premiera Mateusza Morawieckiego i ambasador USA w Polsce Georgette Mosbacher, 31 styczn...

więcej polecanych artykułów