2014-03-09 13:56:13
Ukraińskie siły zbrojne na Krymie
Wyjątkowość półwyspu krymskiego podkreśla fakt funkcjonowania Autonomicznej Republiki Krymu, jedynej tego rodzaju struktury o charakterze administracyjno-terytorialnym na terenie Ukrainy. Na półwyspie znajduje się również jedno z dwóch miast wydzielonych – obok stołecznego Kijowa - Sewastopol. Specyfika krymskiej republiki wynika z kilku przesłanek: historii (Krym był w składzie Ukraińskiej SRR od 1954 roku, po 1991 roku - w strukturze niepodległej Ukrainy), składu etnicznego (spośród dwóch milionów mieszkańców blisko 60% to Rosjanie) i obecności na jednym obszarze dwóch podsystemów militarnych (elementów ukraińskich sił zbrojnych i rosyjskiej Floty Czarnomorskiej). Specyfika ta spowodowała, że władze Krymu zawsze miały problem w odnajdywaniu wspólnych poglądów z Kijowem i wymagały dużego stopnia autonomii, która sankcjonowała wspomniany podział etniczny (główne nacje to Rosjanie, Ukraińcy i Tatarzy, ci ostatni w dużej części renapływowi), a brak tożsamości z ukraińskim państwem potęgowany był jeszcze przez liczną obecność rosyjskich wojskowych i ich rodzin, mających wpływ na każdą sferę życia półwyspu - od gospodarki po kulturę. Z tego względu Krym to specyficzne miejsce na Ukrainie i w Europie, mocno podzielone i zmilitaryzowane.
Na obszarze zamieszkiwanym przez 2 mln ludzi i na 26 tysiącach kilometrów kwadratowych powierzchni znalazło się w marcu 2014 roku 30 tysięcy wojskowych z Ukrainy oraz Rosji. Porównując to do Polski można przyjąć, jakby w naszym kraju rozmieścić 400-600 tysięcy żołnierzy, czyli powrócić do czasów zmilitaryzowanej Polski ludowej (300-400 tysięczne ludowe Wojsko Polskie i 60 tysięczna Północna Grupa Armii Radzieckiej).
Wcinający się w Morze Czarne półwysep krymski jako baza morska i lotnicza ma kluczowe znaczenie do panowania nad tym akwenem morskim. Wynika to z jego umiejscowienia, ale nie tylko. Przez całe dekady Marynarka Wojenna ZSRR inwestowała na tym obszarze w infrastrukturę, tworząc z Krymu swój główny ośrodek portowo-bazowy dla Floty Czarnomorskiej (FCz) - w 1991 roku funkcjonowało 26 baz tej floty na terenie Ukraińskiej SRR, cztery - w Rosyjskiej USRR i trzy - w Gruzińskiej USRR. Mając oparcie w miejscowych mieszkańcach oraz wypełniając wymogi operacyjne i zabezpieczenia funkcjonowania FCz, wymuszono obecność rosyjskiego wojska na Krymie. Ich sankcjonowanie następowało wieloetapowo. Po upadku ZSRR nastąpiło kilka lat ukraińsko-rosyjskiej dwuwładzy we flocie, ostatecznie rozgraniczonej w maju 1997 roku długoterminową umową obowiązującą do 2017 roku. Rosja mogła zgrupować na terenie Krymu do 25 tysięcy marynarzy i pracowników, w tym blisko 2 tysiące żołnierzy piechoty morskiej i lotnictwa morskiego, do 103 okrętów i kutrów (w tym sześć okrętów I rangi, czyli głównych jednostek floty oraz 23 II rangi, czyli np. okrętów do zwalczania jednstek podwodnych, czy trałowców, ale i korwet rakietowych), do 22 bojowych statków powietrznych, do 132 bojowych wozów opancerzonych i do 24 sztuk środków artyleryjskich. Zabroniono składowania broni jądrowej w obiektach rosyjskich na Krymie. Warto w tym miejscu wspomnieć, że limit osobowy był stosunkowo wysoki, Flota Czarnomorska w praktyce wykorzystywała około połowę z dozwolonych 25 tysięcy marynarzy i pracowników.
Flota ukraińska i Czarnomorska wywodzą się z tego samego źródła, Ukraińcy nie zerwali z tradycję bojowych wyróżnień swoich oddziałów z czasów ZSRR. Obie floty stacjonują w tym samym miejscu, razem prowadzą okazjonalne parady a ich członkowie żyją w praktyce wspólnie. Na zdjęciu ukraińska fregata Hetman Sahajdacznij oraz rosyjski krążownik Moskwa. fot. MW Ukrainy
Pomimo umowy na 20 lat, Rosja zdawała sobie sprawę, że systemu bazowania floty nie można oprzeć tylko o terytorium ukraińskiego Krymu, stąd zainicjowano rozbudowę portu w rosyjskim Noworosyjsku. W kwietniu 2010 roku prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz oraz Federacji Rosyjskiej Dmitrij Miedwiediew podpisali porozumienie, tzw. umowę charkowską o obecności Floty Czarnomorskiej na Krymie do 2042 roku. W zamian Ukraina zyskała niższe ceny gazu. Umowa wzbudziła wiele kontrowersji, ale proprezydencka Partia Regionów miała wówczas większość w parlamencie w Kijowie, dzięki czemu przeforsowano sporne porozumienie.
Upadek prezydenta Wiktora Janukowycza w końcu lutego 2014 roku i powrót państwa ukraińskiego na drogę proeuropejską, spowodował spontaniczny lub jak kto woli inspirowany opór władz i części mieszkańców Autonomicznej Republiki Krymu. Wojska rosyjskie, zarówno ze składu Floty Czarnomorskiej jak i przybyłe z terytorium Rosji rozpoczęły operację mającą na celu przejęcie faktycznej kontroli nad półwyspem.
Umiejscowienie krymskich elementów armii Ukrainy w systemie militarnym
Ukraińskie siły zbrojne (Збро́йні си́ли Украї́ни) utrzymują na terytorium Krymu liczne garnizony, podobnie jak w przypadku Rosji, przeważnie wchodzą one w skład Marynarki Wojennej Ukrainy. Nie ma jednego dowództwa regionalnego odpowiadającego za działania na terenie Krymu. W przypadku nieobecnych na półwyspie Wojsk Lądowych, region ten znajduje się w obszarze odpowiedzialności Dowództwa Operacyjnego „Południe”. Trochę bardziej skomplikowana sytuacja jest z Siłami Powietrznymi. Główna jednostka lotnicza, 204. Brygada Lotnictwa Taktycznego z Belbeku koło Sewastopola, podlega bezpośrednio pod Dowództwo Powietrzne „Południe”, natomiast jednostki naziemne (przeciwlotnicze, radiotechniczne) tworzą podległy szczebel pośredni - Grupę Taktyczną „Krym”.
Należy w tym miejscu zaznaczyć, że ukraińskie siły zbrojne znajdują się na etapie dużych zmian organizacyjnych związanych z profesjonalizacją. Z tego powodu w latach 2012-2013 ukraińska wojskowa mapa jednostek uległa znacznej modyfikacji i - jak to zwykle bywa w takich przypadkach - skurczeniu.
Marynarka Wojenna
Ukraińska marynarka wojenna na terenie Krymu posiada swoje dowództwo z Centrum Operacji Morskich w Sewastopolu oraz dwie z trzech najważniejszych baz morskich: Sewastopolską oraz Południową w Nowooziornje. Trzecia ukraińska baza morska to Baza Zachodnia w Odessie. W 2012 roku liczebność MW określano na 14,5 tysiąca marynarzy, a we wrześniu 2013 roku ukompletowanie żołnierzami kontraktowymi wynosiło 80%, biorąc więc pod uwagę, że w listopadzie tego samego roku marynarka miała pożegnać ostatnich marynarzy i żołnierzy z poboru, liczna ta musi być niższa i oscylować wokół 12 tysięcy, w większości rozmieszczonych właśnie na Krymie.
Jednostki morskie na półwyspie zgrupowane są w tych dwóch podstawowych lokacjach. Na terenie bazy sewastopolskiej w Zatoce Kurinaja stacjonuje 1. Brygada Okrętów Nawodnych (fregata Hetman Sahajdacznij, kuter rakietowy Priluki, korweta Pridniprowja, okręt rozpoznawczy Sławuticz) i okręt podwodny Zaporiżja. W pobliskiej Zatoce Strieleckaja zespół jednostek pomocniczych ukraińskiej floty.
Na terenie Południowej Bazy Morskiej stacjonuje 5. Brygada Okrętów Nawodnych (korwety: Łuck, Chmielnickij, Winnica, Ternopil; trałowce Czernichiw, Czerkasi; okręty desantowe Kirowohrad, Konstiantin Olszanskij; kuter torpedowy Cherson) oraz zespół jednostek pomocniczych.
W składzie 36. Brygady OW znajduje się batalion czołgów T-64BW. Na zdjęciu pojazd z tej jednostki, warto zwrócić także uwagę na ukształtowanie terenowe Krymu. fot. MO Ukrainy
Istotnym elementem obrony morskiego wybrzeża Krymu jest 36. Samodzielna Brygada Obrony Wybrzeża rozmieszczona w całości w garnizonie Pieriewalnie, w centralnej części półwyspu na południe od Symferopola. Brygada jest związkiem ogólnowojskowym złożonym dziś z trzech batalionów: czołgów, zmechanizowanego oraz piechoty górskiej (jest to jeden z dwóch batalionów tego rodzaju w armii ukraińskiej). Ich wyposażenie to w głównej mierze czołgi T-64BW (około 40 sztuk), bojowe wozy piechoty BMP-2 i kołowe transportery opancerzone BTR-70 (przejęte z przeformowanego 501. Batalionu Zmechanizowanego, który jako nowa jednostka piechoty morskiej otrzymał brygadowe BTR-80). Wsparcie ogniowe brygadzie zapewnia integralny dywizjon artylerii samobieżnej wyposażony w samobieżne haubice 2S1 Goździk kalibru 122 mm (typowy dywizjon posiada 18 sztuk środków ogniowych). Dodatkowo w skład brygady wchodzi dywizjon przeciwlotniczy (bateria rakietowych zestawów przeciwlotniczych 9A33 Osa-AK, i dwie baterie artyleryjsko-rakietowych 2S6 Tunguska), bateria przeciwpancerna (armaty holowane MT-12 kalibru 100 mm), kompania snajperów i pododdziały wsparcia bojwoego i zabezpieczenia.
Wsparcia brygadzie oraz innym jednostkom bojowym obecnym na Krymie, w tym głównie piechocie morskiej zapewnić może stacjonująca w Symferopolu 406. Nadbrzeżna Grupa Artylerii posiadająca w swoim składzie trzy (cztery) dywizjony. Wyposażenie Grupy to wyrzutnie rakietowe BM-21 kalibru 122 mm (jeden dywizjon), holowane armaty 2A36 Hiacynt-B kalibru 152 mm oraz holowane haubice D-30 kalibru 122 mm. Grupa jest przygotowywana także do samodzielnego wykonywania zadań ogniowych w ramach zwalczania desantów morskich przeciwnika.
W składzie wojsk obrony wybrzeża funkcjonują również dwie specyficzne jednostki rakietowe. Pierwsza, to stosunkowo dobrze opisany 25. Mobilny Nadbrzeżny Dywizjon Rakietowy (półwysep Fiolent w rejonie Sewastopola) wyposażony w kompleksy 4K51 Rubież. Według informacji z 2012 roku w jego składzie znajdowało się sześć wozów-wyrzutni z pociskami kierowanymi P-15M Termit o zasięgu 80 kilometrów. To przestarzały już system uzbrojenia, jednak kompatybilny ze stosowanym na okrętach MW Ukrainy.
Na terenie Krymu znalazł się specyficzny system rakietowy obrony wybrzeża. Mowa o Obiekcie 100 (85. Nadbrzeżny Dywizjon Rakietowy) wyposażonym w unoszone kompleksy Utios z pociskami 3M44 Progress. fot. Kadry z TV Breez.
Drugi pododdział, 85. Nadbrzeżny Dywizjon Rakietowy, jest zdecydowanie bardziej tajemniczy. Nieoficjalnie i częściej znany jako Obiekt 100. Jego uzbrojenie stanowią kompleksy Utios z wyrzutniami pocisków 3M44 Progress. Kompleks przeszedł modernizację w latach 80-tych - nowe pociski wprowadzono zamiast starszej wersji P-35. Wyrzutnie wynoszone są na czas odpalenia z obiektów podziemnych. W czasach ZSRR powstały tylko dwa brzegowe kompleksy Utios, drugim dysponowała Flota Północna, a zabezpieczał on podejścia do baz morskich Półwyspu Kola (Obiekt 101), pocisk może mieć bowiem zasięg sięgajacy 400 kilometrów. Powszechne były informacje o wycofaniu systemu z użytkowania ukraińskiej floty. Nie do końca jest to prawda. Pierwsze i w zasadzie jedyne strzelania z „ukraińskich” pocisków odbyły się w 1999 roku, potem na kilka lat Utios został wycofany z operacyjnego użytkowania. Strona ukraińska nie porzuciła jednak zamiaru pozostawienia kompleksu w służbie. W 2012 roku ogłoszono przetarg dotyczący remontu stanowisk przynajmniej jednej baterii startowej. Stan techniczny 85. NDR w tym momencie jest trudny do jednoznacznego wskazania, podobnie jak informacja, że w dalszym ciągu oba dywizjony tworzą Samodzielną Nadbrzeżną Brygadę Rakietową.
Pododdziały ogólnowojskowe na terenie półwyspu to także piechota morska. Przez wiele lat był to 1. Samodzielny Batalion Piechoty Morskiej dyslokowany w Teodozji. Od grudnia 2013 roku, ukraińska marynarka ma również drugi batalion tego typu. Stacjonujący do tej pory w Kerczu (naprzeciw cieśniny Kerczeńskiej) 501. Samodzielny Batalion Zmechanizowany OW, który nota bene nie wchodził w skład 36. Brygady OW, stał się 501. Samodzielnym Batalionem Piechoty Morskiej. Najbardziej widoczną zmianą w wyposażeniu jednostki było przekazanie posiadanych transporterów BTR-70 do 36. Brygady OW i przejęcie nowszych BTR-80. Tym samym doszło do ujednolicenia wyposażenia 1. i 501. Batalionów Piechoty Morskiej. Piechota morska dysponuje moździerzami 82-mm 2S12 Sani, ręcznymi zestawami przeciwlotniczymi 9K38 Igła oraz przeciwpancernymi 9K111 Fagot i 9K113 Konkurs.
Chociaż zasadnicze elementy wojsk specjalnych ukraińskiej floty stacjonują w Oczakowie (73. Morskie Centrum Specjalnego Przeznaczenia), o tyle w Sewastopolu obecny jest również pododdział tego rodzaju. Mowa o 801. Samodzielnej Jednostce do Walki z Podwodną Dywersją. To typowa morska formacja specjalna, przygotowana do prowadzenia operacji antyterrorystycznych jak i wojskowych w środowisku morskim i na obiektach floty.
W Sewastopolu stacjonuje specjalna jednostka morskich komandosów o numerze 801., jej zadanie to głównie przeciwdywersyjna i antyterrorystyczna osłona okrętów i infrastruktury MW Ukrainy. fot. radikal.ru
Marynarka wojenna dysponuje również własnym lotnictwem. Nie ma w nim odrzutowych samolotów bojowych, chociaż są plany przeformowania 204. Brygady Lotnictwa Taktycznego Sił Powietrznych w eskadrę i włączenie jej w skład floty. Byłoby to swoiste wykrystalizowanie dzisiejszego stanu obecnego, to bowiem marynarka wojenna odpowiada za obronę przed agresją z zewnętrz terytorium Krymu. Aktualnie w składzie MW znaduje się 10. Morska Brygada Lotnicza dyslokowana na lotnisku Saki. Składa się na nią pomocniczy komponent samolotowy (trzy samoloty-mafibie Be-12 przeznaczone do zadań zwalczania okrętów podwodnych oraz ratowniczych, dwa samoloty transportowe An-26 i prawdopodobnie lekkie samoloty An-2). Komponent śmigłowcowy stanowiło w 2013 roku 5 śmigłowców ZOP Mi-14PŁ, 12 śmigłowców Ka-27 (8 w wersji zwalczania okrętów podwodnych Ka-27PŁ, 3 ratownicze Ka-27PS i telemetryczny Ka-27E), trzy śmigłowce desantowo-szturmowe Ka-29TB, po jednym Mi-8T i Mi-8WzPU (inaczej Mi-9 - śmigłowiec dowodzenia). Można szacować, ze tylko 30% maszyn jest zdolna do wypełniania zadań w powietrzu. Jedyny okręt ukraiński z pokładem lotniczym, fregata Hetman Sahajdacznij, zwykle zabiera w rejs dwa śmigłowce Ka-27 (po jednym wersjach PŁ i PS).
Na Krymie jest szereg mniejszych oddziałów, pododdziałów, magazynów czy składów znajdujących się w strukturze floty. Te najważniejsze to z pewnością 71. Centrum Operacyjnego Zabezpieczenia Bojowego MW w Bakczysaraju (saperzy, przeciwchemicy, walka radioelektroniczna), 37. Samodzielny Pułk Łączności MW (Sewastopol), 191. Centrum Szkoleniowe MW (Sewastopol), Morski Oddział Radiotechniczny Specjalnego Przeznaczenia (półwysep Fiolent w okolicach Sewastopola, składowa Regionalnego Centrum Rozpoznania Radioelektronicznego „Południe” podległego z kolei Dowództwu Rozpoznania SZ Ukrainy), 56. Samodzielny Batalion Ochrony (Sewastopol), Centrum Kryptograficznej i Technicznej Ochrony Informacji (Sewastopol), Centrum Przetwarzania i Przekazywania Informacji (Symferopol), 114. (Meżgorie) oraz 174. Baza Uzbrojenia MW (Sewastopol), ta ostatnia posiada także wykute w skałach magazyny.
Siły Powietrzne
Na Krymie ukraińskie siły zbrojne reprezentuje przede wszystkim flota. Jednak co ciekawe, za osłonę półwyspu z powietrza odpowiada głównie przeciwlotniczy komponent ze składu ukraińskich Sił Powietrznych. Łącznie, na opisywanym terenie znajdowało się w 2012 roku około 5 tysięcy ukraińskich żołnierzy lotnictwa.
Wymienianie jednostek Sił Powietrznych na Krymie może być mylne, lotnych samolotów MiG-29 nie było więcej niż kilka, stan użytkowanych systemów przeciwlotniczych S-300PS był na równie fatalnym poziomie. fot. MO Ukrainy i gazeta 8.KA SZ
Lotnisko Belbek w okolicach Sewastopola to siedziba 204. Sewastopolskiej Brygady Lotnictwa Taktycznego wyposażonej w samoloty myśliwskie MiG-29 (głównie w wersji 9.13) oraz szkolne L-39 Albatros. Chociaż mowa o kilkudziesięciu samolotach (pada liczba nawet 40-45 MiG-ów), w praktyce lotnych może być do 15% z nich. W przypadku brygady w Belbeku były sytuacje, że dla wystawienia pary dyżurnej musiano sprowadzać samoloty z innych brygad. Jednostkowe zmiany wprowadziła organizacja Euro 2012. Wówczas to 204. Brygada otrzymała przynajmniej dwa wyremontowane i doposażone samoloty MiG-29.
Sewastopolska Brygada podlega bezpośrednio pod Dowództwo Powietrzne „Południe”, jednostki naziemne zarządzane są przez szczebel pośredni – Grupę Taktyczną „Krym” z dowództwem w Sewastopolu. W jej skład wchodzą przede wszystkim trzy pułki przeciwlotnicze, brygada radiotechniczna oraz batalion WRE.
40. Krymska Brygada Radiotechniczna z dowództwem w Sewastopolu zgodnie z klasyczną praktyką rozproszenia sił i środków dla tego rodzaju oddziałów składa się z trzech batalionów radiotechnicznych: 251., 257. i 262. (Belbek, Kercz, Ai-Petri), siedmiu kompanii i pięciu samodzielnych plutonów radiotechnicznych. Jej wyposażenie stanowi mieszanka stacji radiolokacyjnych powstałych jeszcze w czasach ZSRR (np. Granica-M), jak i zmodyfikowanych ukraińskich (36DS-6). Działania brygady uzupełnia 358. Samodzielny Batalion WRE rozmieszczony w Sewastopolu.
Radiotechnicy na Krymie dysponują rozbudowanymi instalacjami. Na zdjęciu batalion radiotechniczny z Ai-Petri, kopuły chroniące przed zjawiskami atmosferycznymi i radar ST-68. fot. gazeta 8. KA SZ Ukrainy
W rejonie sewastopolskiego półwyspu Fiolent dyslokowano 174. Przeciwlotniczy Pułk Rakietowy uzbrojony w zestawy przeciwlotnicze S-300PS. Zdjęcia dostępne w internecie wskazują na niską gotowość techniczną sprzętu, który podobnie jak samoloty bojowe w ukraińskim lotnictwie jest mocno zużyty. Na północ od Sewastopola, w miejscowości Eupatoria, obok lotniska wykorzystywanego przez zakład remontowy rozmieszczony jest z kolei 55. Przeciwlotniczy Pułk Rakietowy uzbrojony w lżejsze gąsienicowe zestawy Buk-M1. Trzeci z kolei oddział ogniowy to 50. Przeciwlotniczy Pułk Rakietowy rozlokowany w rejonie Teodozji. Po wycofaniu w ostatnim czasie kompleksów dalekiego zasięgu S-200W Wega (ostatnie zeszły z uzbrojenia ukraińskiej armii późną jesienią 2013 roku) w teodezyjskim pułku pozostały tylko zestawy S-300, prawdopodobnie w wersji samobieżnej PS.
Podsumowanie
Ukraińskie siły zbrojne na terytorium Autonomicznej Republiki Krymu liczą szacunkowo około 15 tysięcy żołnierzy, w tym około 5 tysięcy lotników. Gros z nich wchodzi w skład Marynarki Wojennej, co ukazuje jego znaczenie dla floty ukraińskiej, podobne do przypadku rosyjskiej Floty Czarnomorskiej. To właśnie tutaj rozwinięta jest najbardziej zaawansowana infrastruktura potrzebna do funkcjonowania „niebieskiego” rodzaju sił zbrojnych, zastana jeszcze po czasach ZSRR.
Dyslokacja najważniejszych jednostek sił zbrojnych Ukrainy na terytorium Krymu - podległych marynarce wojennej (kolor niebieski) czy siłom powietrznym (kolor czerwony).
Krym ma kluczowe znaczenie dla ukraińskiej marynarki, jednocześnie należy zauważyć jej bardzo niski potencjał. Ukraińska Marynarka Wojenna to przestarzałe i słabo wyposażone okręty. Jednocześnie ta sama flota dysponuje rozbudowaną lądową obroną wybrzeża o potencjale zbliżonym do słabej dywizji (batalion czołgów, cztery bataliony piechoty, grupa artylerii). Ukraina chyba zawsze brała po uwagę możliwość konfliktu z Federacją Rosyjską – oddziały czołgów i piechoty rozmieszczono w centralnej i wschodniej części półwyspu. Możliwości obrony wybrzeża, przynajmniej teoretycznie, powiększają dwa dywizjony rakietowe rozmieszczone w pobliżu Sewastopola. Naziemna obrona powietrzna złożona z trzech pułków z rozwiniętymi systemami radiotechnicznymi do pozyskiwania danych przy pełnym ukompletowaniu i przygotowaniu byłaby silnym elementem obrony Krymu. W praktyce można przyjąć, że duża część zestawów S-300 jest wyłączona z operacyjnego użytkowania, a największy potencjał pod tym kątem powinien posiadać pułk z zestawami Buk-M1. System ten jest mobilny, a poszczególne wozy rakietowe są autoomiczne co zwiększa ich wartości bojową.
Utrata Krymu dla Ukrainy oznacza rosyjską kontrolę komunikacji morskiej z pozostałą częścią tego kraju jak i całego Morza Czarnego. Stąd Krym to nie jest tylko niewiele element składowy tego państwa, ale jego jeden z najistotniejszych elementów.
Mariusz Cielma
